Od umowy w Kępnie do zjednoczenia Polski

15 lutego 1282 książę wielkopolski Przemysław II otrzymał od Mściwoja, księcia pomorskiego, Pomorze jako darowiznę, zapewniając Polsce dostęp do morza. Umowa kępińska umożliwiła w 1294 roku koronację Przemysława II na króla, przyczyniając się do zjednoczenia Polski. 

Historyczne tło kępińskiej umowy 

Pomorze Gdańskie zagrożone było ze strony Zakonu Krzyżackiego i Marchii Brandenburskiej, przy utrzymujących się jednocześnie złych stosunkach z Pomorzem Szczecińskim i Rugią. Na tę trudną sytuację zewnętrzną nakładały się problemy wewnętrzne, związane z faktem, iż ojciec Mściwoja II, Świętopełek Wielki, dokonał podziału Pomorza pomiędzy synów. Groziło to rozbiciem księstwa na drobne części, pomimo ustanowienia władzy senioralnej. Chcąc zachować niezależność Pomorza Gdańskiego i utrzymać jego jedność, a także skutecznie przeciwstawić się Krzyżakom i Brandenburczykom, Mściwoj II (zwany też Mszczujem II lub Mestwinem II) podjął kroki w celu nawiązania przyjaznych stosunków z Wielkopolską, licząc na pomoc Bolesława Pobożnego. Pierwsze objawy zbliżenia obu książąt miały miejsce w 1271 r., gdy doszło do likwidacji panowania, sprzyjającego Krzyżakom, Siemomysła na Kujawach. Wkrótce Bolesław Pobożny udzielił pomocy Mściwojowi II przy zdobyciu Gdańska. Dalsze zbliżenie miało miejsce po objęciu rządów w Wielkopolsce przez Przemysła II, który rywalizował z Henrykiem IV Probusem w dążeniu do zjednoczenia ziem polskich i koronacji. Najpierw obaj książęta spotkali się w Lubinie, tam rozmawiali o dalszej współpracy, a następnie udali się na Śląsk do Milicza, gdzie legat papieski Filip z Fermo miał rozsądzić spór pomiędzy Mściwojem II a Zakonem Krzyżackim o ziemię gniewską. 

Podpisanie umowy kępińskiej 15 lutego 1282 r.

15 lutego 1282 r. w drodze na Śląsk, Przemysł II i Mściwój II, zatrzymali się w Kępnie, gdzie podpisali układ (umowę), który przewidywał, że Mściwój II, nie mający potomstwa męskiego, daruje za życia Przemysłowi II Księstwo Pomorskie z zastrzeżeniem jednak, że będzie je posiadał dopóty, dopóki ten nie zechce przejąć władzy. Potwierdza to następujący fragment umowy: Przeto my Mszczuj, z łaski Bożej książę Pomorza, czynimy wiadomym tak obecnym, jak i przyszłym, którzy niniejszy dokument zobaczą, że my ani siłą, ani obawą nie zmuszeni, z własnej dobrowolnej pobudki za nas i naszych następców i spadkobierców, tytułem prawdziwej i czystej darowizny wśród żyjących, dajemy, przekazujemy, odstępujemy naszemu umiłowanemu synaczkowi, dostojnemu księciu Przemysłowi z łaski Bożej księciu Polski, całą ziemię naszego księstwa: mianowicie Pomorza…

Znaczenie umowy kępińskiej zawartej w 1282 r.

Po podpisaniu umowy w Kępnie Mściwój II pojechał do Milicza, gdzie wzmocniony poparciem Przemysła II i zawartym z nim układem, uzyskał polubowną zgodę zamiast wyroku w sporze z Krzyżakami, co oznaczało odniesienie sukcesu politycznego. Układ w Kępnie powstrzymał także Zakon przed dalszą agresją na Pomorze. Dążenie książąt do zjednoczenia obu dzielnic poparte zostało przez rycerstwo i możnowładców każdej ze stron. Znalazło to swój wyraz na zjeździe w Nakle w 1284 r., w którym społeczeństwo potwierdziło postanowienia umowy kępińskiej. Po śmierci Mściwoja II władzę na Pomorzu, przy poparciu społeczeństwa, objął Przemysł II, co oznaczało faktyczne zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską.

Doniosłe znaczenie układu kępińskiego polegało na tym, że miał on wpływ na dalsze dzieje państwa polskiego. Umowa z Kępna umożliwiła Przemysłowi II, po okresie rozbicia dzielnicowego, koronację na króla Polski w 1295 r. (pierwsza koronacja w Polsce po prawie 219 latach). Układ kępiński, w wyniku którego doszło do połączenia Wielkopolski z Pomorzem, był niezwykle ważnym etapem na drodze do zjednoczenia i odnowienia jednolitego Królestwa Polskiego. Poza tym układ kępiński stanowił główną podstawę prawną w kolejnych staraniach królów polskich o odzyskanie ziemi pomorskiej przez Polskę, co ostatecznie nastąpiło na mocy pokoju toruńskiego w 1466 r. O powrocie Pomorza Gdańskiego do Polski zadecydowało wtedy nie tylko zwycięstwo nad Zakonem w wojnie 13-letniej, ale także postanowienia układu kępińskiego.

W 1283 r. Przemysł II wydał dokument, w którym Kępno występuje jako civitas, czyli miasto, które ma wzorować swoje ustawodawstwo na Kaliszu (to samo dotyczyć miało innych miast, m.in. Ostrzeszowa). Z dokumentu wynika, że Kępno było miastem lokowanym na prawie niemieckim jeszcze przed 1283 rokiem. O miejskim charakterze ówczesnego Kępna świadczy także dokument z 1311 r. wydany przez Guntera z Handlungsbachu. Zgodnie z nim zobowiązuje się on zwrócić klasztorowi w Ołoboku dzierżawione dożywotnio 18 łanów ziemi, a także 4 jatki, znajdujące się w in civitate Langelnbort. Langelnbort to, oczywiście, zniekształcona niemiecka nazwa Kępna. Potwierdza to także nazwisko późniejszych właścicieli Kępna, którzy tytułowali się de Langenfort. W czasach Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego Kępno było miastem królewskim.

W II połowie XIV w. król Kazimierz Wielki na miejsce drewnianego grodu w Kępnie zbudował nowy, murowany zamek.

W 1323 r. zamek kępiński został przekazany księciu legnickiemu Bolkowi przez księcia Konrada namysłowskiego, co wynika z dokumentu podpisanego przez obu książąt. Wkrótce jednak Władysław Łokietek wykupił od Bolesława ziemię wieluńską. W jej skład wchodziło Kępno, co oznaczało powrót miasta do Wielkopolski, która stanowiła już wtedy część zjednoczonego państwa polskiego, którego królem w 1320 r. został Władysław Łokietek.

Tekst i zdjęcia pochodzą z ksiązki autorstwa Stanisława Kowalskiego pt. „Dzieje Kępna. Od początku istnienia do 2015 r. oraz ze zbiorów Muzeum Ziemi Kępińskiej.